پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور - بیابان های ایران
بیابان های ایران
بيابان(Desert) به مناطق داراي اقاليم فراخشك و خشك كه ميزان متوسط بارندگي ساليانه آن كمتر از 0.1 ميليمتر و درصد پوشش گياهي چندساله آن كمتر از ده درصد  باشد .ويژگي‌هاي بيابان عبارتند از: الف- بارش کم، دامنه نوسان دمای شدید، دمای بالا و تبخیر زیاد. تبخیر تقریباً بیش از دو برابر بارش است و باد عامل اصلی تخریب و فرسایش محسوب می‌شود. ب- پوشش گیاهی بسیار فقیر و پراکنده. بیابان‌ها اغلب بین 15 تا 30 درجه شمالی و جنوبی قرار گرفته‌اند و به دلیل نزول جریان‌های هوای خشک از بالای تروپوسفر به پایین، بخار آب در اين مناطق كم شده و هوا بيش از حد خشك می‌گردد. ج- خاک‌های این مناطق دارای مواد آلی کم و اغلب جوان و کم تحول‌یافته هستند.
بيابان‌زايي(Desertification) عبارت است از ویرانی زمین در مناطق خشک، نیمه خشک تا نیمه مرطوب بر اثر عوامل گوناگون شامل تغییرات آب و هوایی و فعالیت‌های انسان. (مصوبه گردهمایی محیط و توسعه سازمان ملل متحد در ژوئن 1992 در ریودوژانیرو- برزیل). به عبارت ديگر بيابانزايي به فرايند تخريب سرزمين، زوال زيست بوم‌هاي طبيعي يا كاهش توان توليد زيستي اراضي در مناطق خشك، نيمه‌خشك و خشك نيمه مرطوب ناشي از عوامل انساني و محيطي اطلاق مي‌گردد. مقابله با بيابانزايي(Combat desertification) به مجموعه فعاليت‌هايی كه سبب توقف يا كاهش روند بيابان‌زايی شده و يا در جهت احياء اراضی بيابانی باشد اطلاق مي‌گردد.
شرايط خشك حاكم بر جغرافياي ايران باعث شده كه بيش از 20 درصد مساحت كشور را بيابان‌ها تشكيل دهند. در حال حاضر سرانه بيابان در كشور 5/0 هكتار است، در حاليكه سرانه جهاني آن 22/0 هكتار مي‌باشد. بيابان‌هاي ايران در 17 استان و 97 شهرستان گسترده شده و بسياري از شهرهاي بزرگ كشور را احاطه كرده است.
از 5/32 ميليون هكتار اراضي بياباني كشور، 5/19 ميليون هكتار تحت فرسايش بادي و حدود 6 ميليون هكتار را كانون‌هاي بحراني فرسايش بادي و اراضي تحت تأثير از آن تشكيل مي‌دهند. در مناطق خشك و فراخشك ايران با توجه به شرايط اقليمي و همچنين عوامل انساني بيابانزا از قبيل افزايش جمعيت، چراي مفرط، برداشت بي‌رويه از سفره‌هاي آب زيرزميني، توسعه صنعتي و تغيير كاربري اراضي، پديده بيابانزايي رشد فزاينده‌اي دارد. با توجه به اهميت موضوع سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري كشور طرح تثبيت شن‌هاي روان و بيابانزدايي را اجرا كرده است كه حاصل آن حفاظت از شهرها و روستاها، مراكز اقتصادي و توليدي، مراكز نظامي و خطوط مواصلاتي بوده است.
عمليات تثبيت شن‌هاي روان در ايران از سال 1338 آغاز شده، اقدامات اجرايي لازم براي تثبيت 40 هكتار از ماسه‌زارهاي الباجي اهواز با هدف حفاظت از شهر اهواز و اراضي كشاورزي حاشيه شهر شروع شد. بررسي سوابق نشان مي‌دهد كه در سال 1344 به منظور حفاظت از مناطق روستايي، 100 هكتار از اراضي حارث‌آباد سبزوار تاغ كاري شده است. اما عمليات تثبيت شن‌ در سال 1347 در 8 منطقه پيگيري شد تا اينكه تا شروع برنامه چهارم توسعه (1384) در 17 استان اين عمليات به اجرا در آمد كه كماكان ادامه دارد.

بيابان‌های كشور از نظر محل استقرار به دو گروه بيابان‌های داخلی و ساحلی تقسيم می‌شوند:
1- بيابان‌های داخلی
بيابان‌های داخلی به رشته كوه‌های البرز و زاگرس ختم شده و در قسمت مركزی، جنوبی و جنوب شرقی كشور قرار دارند. مقدار بارندگي كم، پراكنش نامناسب، تبخير شديد، بادهای موسمی و فصلی فرساينده، ساعات آفتابی زياد و تغييرات دمای شبانه‌روزی و سالانه زياد از ويژگی‌های بارز بيابان‌های داخلی است. اين بيابان‌ها عمدتاً متاثر از جبهه‌های هوای وارده از شمال و غرب و مشتمل بر مناطق اقليمی فراخشك، خشك و نيمه خشك می‌باشند.
 
2- بيابان‌های ساحلی
بيابان‌های ساحلی كه شامل دشت‌های منتهی به سواحل دريای عمان و خليج فارس از بندر گواتر تا خوزستان است، تغييرات دمای كمتري داشته و رطوبت نسبی بالاتری نسبت به بيابان‌های داخلی دارد. اين بيابان‌ها از توده‌های هوای مرطوب شبه جزيره عربستان و اقيانوس هند تأثير می‌پذيرند و دارای اقليم نيمه‌استوايی است.
خاك‌های مناطق بيابانی تكامل نيافته و داراي مواد آلی كم، PH اسيدی ضعيف تا قليايی، با تجمع آهك و گچ، املاح محلول، بافت و عمق متغير، آب زير زمينی پائين تا باتلاقی است. پوشش گياهی در مناطق بيابانی به علت محدوديت‌های اقليمی و خاك، تنك و با تاج پوشش محدود بوده و با گياهانی عمدتاً از گونه‌های مقاوم به خشكی، نمك‌دوست و گچ‌دوست پوشيده شده‌اند، فرم رويشی غالب در اين مناطق درختچه و بوته و پوشش گياهان غالب شامل گياهان تيره كاسنی، اسفناج و بقولات است. از نظر تنوع زيستی 69 درصد از فلور بزرگ ايران در حدود 5600 گونه گياهی در مناطق بيابانی ديده می‌شود. گوزن زرد ايرانی، گورخر ايرانی، يوزپلنگ آسيايی و تمساح پوزه كوتاه از جانوران در حال انقراضی هستند كه در مناطق بيابانی كشور زندگی می‌كنند.
چاپ | ارسال به ديگران  |